Skip to main content

"Granda ie la forza dla memoria che sta ti luesc." (da Cicero)

Ciastel de Gherdëina

Sun la pert orograficamënter a man ciancia dla valeda ova Engelhard Dietrich, baron (dal 1630 inant grof) de Wolkenstein, lascià frabiché dal 1621 al 1641 l Ciastel de Gherdëina, ajache l ulova seguré l cuntrol dl troi che menova sëura i jëufs via y che ova mudà si percurs tres la valeda. Tl 1841 ie l ciastel unì tramudà te na cësa per i pueresc, tl 1926/27 iel unì cumprà dal baron Carlo Franchetti che l à derturà y njinià ite da nuef tl respet dl stil uriginel dl ciastel.

Sedim dl ciastel de Val

L ciastel de Val di seniëures de Wolkenstein, che ie ncuei n sedim, fova n ciastel sota l crëp de Stevia ala ntreda de Val (perchël ciastel de Val). Tlo fovel n iede nia dalonc l un dal auter doi ciastiei per la fortificazion dl Troi Paian. L ciastel che n vëij mo ncuei ie unì frabicà ntëur l 1200 y ie plu tert po unì sëurantëut da Meinhard II, che l à auzà a sënta de sunieria doteda de bëns. Do l 1370 ie l ciastel deventà sënta dla familia de Wolkenstein.

Chëla che fova n iede la Scola d'ert de Sëlva

Dl 1908 ie l nseniamënt dla Scola d'ert de Sëlva per dessëni y mudelé unì purtà dala cësa Domur ite tla frabica de scola sun Plan da Tieja, fata su aposta per chësc fin. Scebën che la tipologia de nseniamënt se à ti ani mudà, se à la frabica dl tëmp dla Monarchia asburgica dla Scola d'ert de Sëlva mantenì. Permò dl 2013 iela unida zareda ju per ti dé lerch al frabicat dla Scola mesana da ncuei.

Gustin

L mesc da na frabica sëula al'entreda de Sëlva dl 15ejim secul ie sota defendura dla repartizion provinziela di Bëns culturei y ie ncuei dejabità. Na pert dl raion d'abitazion fova nluegeda tla pert mureda dla frabica a ost. Tla pert de lën fovel la stua y la majons. Tlo à vivù per duta la vita la zipladëssa Katharina Kasslatter, cunesciuda coche anda Trina da Gustin. La ie stata una dla prima sculées dla Scola d'ert de Sëlva y la seniova si lëures.

Col dala Pelda

Col dala Pelda ie na frabica reprejentativa baroca cun tët da cater eles y na fassada cun decurazions riches. La ie unida frabicheda ntëur l 1640 da doi dames dla familia Wolkenstein - da tlo l blason dla familia di seniëures de Wolkenstein sun la pert a nord-ost dla cësa. Danter l 1700 y l 1878 fova Col dala Pelda sënta de sunieria (nia dalonc fovel la pica/forcia), daldò na cësa privata. L tublà cun stala che toca leprò ie unì frabicà ntëur l 1690 y ie dal 2024 sota defendura di Bëns culturei.

Ciablon

L mesc da doi frabiches Ciablon ie pusiziunà a 1770 m d'autëza sun la pert da surëdl dla valeda, sun Daunëi, y ie un di mejes plu alauta de Gherdëina. L tublà ie dl 16ejim secul, l nujel dl'abitazion partida dala colm de tët ju ie nchinamei dl 13ejim secul. La pert tl ost ie plu vedla cun na cësadafuech da n revëut a barijel, ciamin daviert y stues tafledes, la pert a vest ie n gran pert unida mudeda ti ani. Tramedoi pertes ne ie nia plu abitedes, la pert itevier fej pert dl avëi dl chemun.

Curtel de fier

N curtel de fier roman ie unì scuviert per cajo dlongia l Ciastel de Gherdëina (Fischburg). L cë de massaria o l'erma ie bonamënter unit perdù tl bosch. Per i Romans ne semea Gherdëina nia vester stata n raion de nteres particuler, no a livel geografich coche via de comunicazion y no dal pont de ududa dl'atività de nridlamënt.

Pitl manarin de ram

Chësc cë de massaria de ram de 6 cm testemunieia la transizion dal tëmp dla piera al tëmp di mitei bonorif (3200-2200 dan G.C.). Da canche la persones se ova lascià ju te nridlamënc permanënc ales metù man de giavé ram y de l elaburé per produjer massaria de utl. La luegia d'abineda dlongia na funtana d'ega sota n gran puron de dolomit japé de Saslonch lascia pensé che l pudëssa se traté de na ufierta votiva.