Skip to main content

"Granda ie la forza dla memoria che sta ti luesc." (da Cicero)

Kategorie Farbe
#f83a22 1

Cësa Bruma (Villa Stillheim)

Sun n grunt dl luech da paur Poz Dessot à l costrutëur de auteresc Josef Runggaldier sr. (bera Śepl da Passua) ntëur l 1887 frabicà la Villa Stillheim tl stil storich dla cëses de campania. La fassada, pervia de chëla che la Villa à si inuem "Cësa Bruma", fova unida ispireda da viages dl patron tla Ungaria. Tla firma da Passua a Runcadic laurovel ntëur l 1900 bën 18 artejans. I auteresc fac iló univa espurtei tl'America y ie unic premiei cun truep pesć internaziunei.

Museum Gherdëina

La frabica dla "Cësa di Ladins" ie unida frabicheda dl 1954 dala lia culturela "Union di Ladins de Gherdëina". La ie la prima cësa de cultura tla valedes ladines dla Dolomites. L Museum à tlo si sënta da canche l ie unì giaurì ai 7 de agost 1960. L ie unì amplià doi iedesc (1970, 1985). Sun la basa dl ultim cuncors d'architetura internaziunel dëssa la frabica ti ani che vën unì dertureda y n pert remplazeda da n frabicat nuef per l Museum cun l sustëni di chemuns de Gherdëina, dla Provinzia autonoma de Bulsan y dla Region autonoma Trentino-Südtirol.

Vedla dlieja de pluania de San Durich sun curtina

I vesculi de Augsburg ova metù su n prim zënter de paesc ntëur la vedla dlieja de San Durich. Chësta prima dlieja de pluania che fova nluegeda sun curtina vën nunzieda per l prim iede dl 1342, ma la ie scialdi plu vedla. Ti ani 1790 ie la frabica che manaciova de tumé nsëuralauter unida zareda ju y nsci an fat su na dlieja de pluania nueva danter i mejes de Pana y Ortiseit, ulache l fova n segondo zënter de paesc. Ala fin dl 18ejim secul ie i doi nujei dl paesc chersciui adum - coche testemunià dal inuem dl paesc da ncuei "Urtijëi/Ortisei/Sankt Ulrich".

Sedim dl ciastel Stetteneck

Dl ciastel de Stetteneck ne iel restà belau nia. Permò tl 2000 à giavedes archeologiches abinà ora si luegia nia dalonc dala dlieja da Sacun, sëura Pincan. L ciastel di seniëures de Stetteneck ie sta de mpurtanza per la storia dl nridlamënt de Gherdëina ajache te si cuntest iel unì crià mejes nueves sa Sacun per l sustentamënt di abitanc. Tl 14ejim secul ie la slata di seniëures de Stetteneck unida marginaliseda, bonamënter per rejons politiches.

Ciastel de Gherdëina

Sun la pert orograficamënter a man ciancia dla valeda ova Engelhard Dietrich, baron (dal 1630 inant grof) de Wolkenstein, lascià frabiché dal 1621 al 1641 l Ciastel de Gherdëina, ajache l ulova seguré l cuntrol dl troi che menova sëura i jëufs via y che ova mudà si percurs tres la valeda. Tl 1841 ie l ciastel unì tramudà te na cësa per i pueresc, tl 1926/27 iel unì cumprà dal baron Carlo Franchetti che l à derturà y njinià ite da nuef tl respet dl stil uriginel dl ciastel.

Sedim dl ciastel de Val

L ciastel de Val di seniëures de Wolkenstein, che ie ncuei n sedim, fova n ciastel sota l crëp de Stevia ala ntreda de Val (perchël ciastel de Val). Tlo fovel n iede nia dalonc l un dal auter doi ciastiei per la fortificazion dl Troi Paian. L ciastel che n vëij mo ncuei ie unì frabicà ntëur l 1200 y ie plu tert po unì sëurantëut da Meinhard II, che l à auzà a sënta de sunieria doteda de bëns. Do l 1370 ie l ciastel deventà sënta dla familia de Wolkenstein.

Chëla che fova n iede la Scola d'ert de Sëlva

Dl 1908 ie l nseniamënt dla Scola d'ert de Sëlva per dessëni y mudelé unì purtà dala cësa Domur ite tla frabica de scola sun Plan da Tieja, fata su aposta per chësc fin. Scebën che la tipologia de nseniamënt se à ti ani mudà, se à la frabica dl tëmp dla Monarchia asburgica dla Scola d'ert de Sëlva mantenì. Permò dl 2013 iela unida zareda ju per ti dé lerch al frabicat dla Scola mesana da ncuei.

Lizeum d'ert "Cademia"

Bera Ferdinand Demetz da Furdenan ova giaurì tl 1872 la prima berstot de furmazion publica per scultura a Urtijëi. La cësa da de plu partimënc tl raion a ost de Urtijëi ie plu tert, tl 1938, unida cumpreda dal chemun y adateda per trapiné tlo ca la Scola prufescionela che fova sun la plaza Stetteneck. Tl 1999 iel unit fat su tla medema luegia na cësa nueva per l lizeum d’ert “Cademia” d’al didancuei.

Chësc post fej pert dla jita "L svilup dl’ëuta dl secul: villes y berstotes".

Scola elementera y prufesciunela de Urtijëi da n iede

La frabica dla scola da de plu partimënc sun plaza Stetteneck ie unida giaurida dl 1890 per ti dé lerch n iede ala scola elementera. Oradechël ova iló si sënta la scola prufesciunela statela per dessëni y mudelé dla Monarchia asburgica. Dl 1938 ie la scola prufesciunela trapineda tla cësa dla Cademia adateda a scola.  Ti ani 1980 ie la scola elementera unida spusteda tla frabica de scola da ncuei sun Plan de Mureda. Śën ie tla vedla scola la Bibliotech, la Scola de mujiga, la Posta y la Scola d'alpinism Catores.

Dlieja de pluania de San Lenert, Bula

Bele tl 13ejim secul fovel tlo na prima dlieja - chësc ie testemunià dal nujel romanich dl ciampanil. Tl 1555 an remplazà ch'sta dlieja cun na nueva che ie unida slungeda de viers dl vest y barochiseda. Dl medemo tëmp ie i la pitures de J. Jenewein te dlieja, su ciampanil y te curtina. Jenewein ie mort dl 1745 sa Bula ntan I lëures per la dlieja. La piza dl ciampanil ie unida metuda su tl 1855.