Cunesciuda coche "Rothaus" o "Engelsburg", pervia de na figura de San Michiel sun la fassada, ie chësta villa dl'ëuta dl secul unida frabicheda dal costrutëur d'auteresc y ferleigher Josef Runggaldier da Passua, che stajova iló daujin tla Cësa bruma, per si fi Josef ir. Basite iel na berstot. La vën mo ncuei nuzeda dal scultëur Hermann Josef Runggaldier, n pronepot dl costrutëur.

Chësc post fej pert dla jita "L svilup dl’ëuta dl secul: villes y berstotes".

La villa dl'ëuta dl secul, tlameda do l prim arpizadëur dl Saslonch Paul Grohmann, ie unida frabicheda n l ann 1906 da Konrad Pitscheider de Menza, n moler de scultures de Urtijëi, sun n grunt dl luech pitla Sotria. Basite à Pitscheider njinià ite na berstot che ie dl scumenciamënt dl 20ejim secul deventeda una dla berstotes da moler de sanc y aredamënc de dlieja plu mpurtantes de Gherdëina.

Chësc post fej pert dla jita "L svilup dl’ëuta dl secul: villes y berstotes".

Josef Moroder Lusenberg ova frabicà la Sonnenburg dl 1904 cun si fi Josef (bera Pepi) pra l ruf da Cudan, tla luegia ulache l fova n iede n vedl mulin dl luech da Scurcià. Basite iel unì njinià ite na berstot de ert sacrela ulache bera Pepi à amplià si mpreja da ferleigher de ert. La cësa dl scumenciamënt dl secul ie carateriseda da na sort de tët do la rata rera per Gherdëina: n tët da cater eles, n pigulier y na tor cun vieresc a doi archëc turonc sota chëi che l ie n'ëura da surëdl.

Scurcià ie un di gran mejes medievei de Urtijëi ora chëi che l ie unì a se l dé, tres spartizions, de plu mejes. Tla cësa da Scurcià iel unì njinià ite na berstot te chëla che l à laurà tl '800 truep scultëures cunesciui. L costrutëur d'auteresc Leopold Moroder ova ntëur l 1900 giaurì tlo n café y sentà l'alea de castanies che ie ncuei mo da udëi. La cësa d'abitazion da ncuei ie na frabica nueva fata su dl 1981 da Giorgio Moroder, pionier dla disco music y premià cun na lingia de oscars y d'autri pesć.

Rudolf Moroder de Lenert à frabicà dl 1909 sun n grunt dl luech "Pitl Paul"  na cësa d'abitazion cun na berstot da scultëur basite . A chësta cësa nueva ti al dat l inuem "Villa Rudolfine", na cumbinazion de si inuem Rudolf y chël de si fëna Josephine. Pra la mostra mundiela a Paris dl 1900 fova Rudolf unì premià cun la bedaia d'or. Pervia che l ie mort tan da jëun tla Prima viera mundiela ie nce  fineda via la produzion dl'opres sacreles di "Gebrüder Moroder". Tla Villa Rudolfine à vivù y laurà tl scumenciamënt dl vintejim secul l pèr de artisć Rudolf Moroder y Finy Martiner.

La scultura de lën de Santa Barbara, patrona di minadëures y feratieres ie unida zipleda da bera Batista Moroder da Jumbierch tl 1914. La fova dl prim te na niscia fata aposta sëura l tunel dla ferata da n iede do la dlieja de Urtijëi. L uriginel ie tl Museum Gherdëina, na copia de bront ie pra la vedla locomotiva tla streda Stazion a Urtijëi.

Chësc bën culturel fej pert dla jita "Urtijëi: la storia dl zënter dl luech".

L cë de bront de Luis Trenker ie unì fat dl 1984, mo canche l vivova, dal scultëur David Moroder. L pultret dl arpizadëur, architet, rejisser y contastories de Urtijëi ie unì descurì tl 2001 dan l Museum Gherdëina. L reprejentea un di fions de Gherdëina plu cunesciui y a chël che l Museum dedichea n raion aposta de si mostra.

La frabica nueva dla Villa ANRI dl 1925, che ie ncuei sota defendura dla Sëurantendënza per i Bëns culturei, univa nuzeda da Anton Rifesser coche sënta dla firma dal medemo inuem metuda su dl 1921. Perchël iel unì njinià ite tlo locai per la berstots, i ufizies, l magasin, l mpacamënt y la mostres. I prudoc dla firma ANRI univa vendui nchin ti USA. Te si miëur ani dajova la firma da lëur a nchin 230 cunlauranc y cunlaurantes. Dl 1952 ie la produzion unida spusteda te n salamënt sun Plan da Tieja y tl 2021 iela unida stluta.

Bele ntëur l 1888 fovel tla vedla cësa da paur de Domur na berstot dla zipladëssa Christina Rifesser. Si fi Matthias Comploy à pona dl 1903 restruturà la cësa arpeda dal'oma y l'à trasfurmeda te na villa tipica dl'ëuta dl secul. Iló al pona nce njinià ite na berstot privata da nsenië ju lerneri tla scultura y tistlaria per la costruzion d'auteresc. Dal 1910 inant stajova tlo l mòster Albino Pitscheider cun si familia, ma do la Prima viera mundiela ie la berstot de Comploy unida metuda al incant. Bera Mattia se ova mpenià per la costruzion dla Scola d’ert de Sëlva.

Johann Baptist Moroder, l fi de Josef Moroder Lusenberg y ntëur l 1900 nstës un di artisć plu mpurtanc de Gherdëina, à frabicà la Villa Venezia ti ani 1903/04 aldò de si proiec coche cësa d'abitazion tl stil neorenascimentel cun n śolder da seves de lën marmorisedes. Tacà leprò fovel n atelier da scultëur cun na cupola che lascia ite lum dal aut, ncuei Café Domino. Dan che chësta frabica ie unida fata su fovel tlo l mulin dl luech Planaces, la cësa da fever cun fujina y na sia.