Skip to main content

"Granda ie la forza dla memoria che sta ti luesc." (da Cicero)

Villa Venezia

Johann Baptist Moroder, l fi de Josef Moroder Lusenberg y ntëur l 1900 nstës un di artisć plu mpurtanc de Gherdëina, à frabicà la Villa Venezia ti ani 1903/04 aldò de si proiec coche cësa d'abitazion tl stil neorenascimentel cun n śolder da seves de lën marmorisedes. Tacà leprò fovel n atelier da scultëur cun na cupola che lascia ite lum dal aut, ncuei Café Domino. Dan che chësta frabica ie unida fata su fovel tlo l mulin dl luech Planaces, la cësa da fever cun fujina y na sia.

Villa Argentina

La Villa Argentina lecorda n autere fat per Cordoba tl'Argentina de n'autëza de 23 metri y de na larghëza de 10 metri. Respunsabl per chësc autere, che ie zënzauter stat l majer che n à mei fat te Gherdëina, fova Josef Stuflesser (bera Pepi de Petlin) che ova do la Prima viera mundiela sëurantëut la firma d'ert sacrela de Christian Mahlknecht tla streda J.B. Purger. Cun l davani dl autere fat per Cordoba à Stuflesser cumprà tl 1920 chësta cësa y spustà tlo ca si abitazion y l ufize dla firma.

Cësa Bruma (Villa Stillheim)

Sun n grunt dl luech da paur Poz Dessot à l costrutëur de auteresc Josef Runggaldier sr. (bera Śepl da Passua) ntëur l 1887 frabicà la Villa Stillheim tl stil storich dla cëses de campania. La fassada, pervia de chëla che la Villa à si inuem "Cësa Bruma", fova unida ispireda da viages dl patron tla Ungaria. Tla firma da Passua a Runcadic laurovel ntëur l 1900 bën 18 artejans. I auteresc fac iló univa espurtei tl'America y ie unic premiei cun truep pesć internaziunei.

Museum Gherdëina

La frabica dla "Cësa di Ladins" ie unida frabicheda dl 1954 dala lia culturela "Union di Ladins de Gherdëina". La ie la prima cësa de cultura tla valedes ladines dla Dolomites. L Museum à tlo si sënta da canche l ie unì giaurì ai 7 de agost 1960. L ie unì amplià doi iedesc (1970, 1985). Sun la basa dl ultim cuncors d'architetura internaziunel dëssa la frabica ti ani che vën unì dertureda y n pert remplazeda da n frabicat nuef per l Museum cun l sustëni di chemuns de Gherdëina, dla Provinzia autonoma de Bulsan y dla Region autonoma Trentino-Südtirol.

Vedla dlieja de pluania de San Durich sun curtina

I vesculi de Augsburg ova metù su n prim zënter de paesc ntëur la vedla dlieja de San Durich. Chësta prima dlieja de pluania che fova nluegeda sun curtina vën nunzieda per l prim iede dl 1342, ma la ie scialdi plu vedla. Ti ani 1790 ie la frabica che manaciova de tumé nsëuralauter unida zareda ju y nsci an fat su na dlieja de pluania nueva danter i mejes de Pana y Ortiseit, ulache l fova n segondo zënter de paesc. Ala fin dl 18ejim secul ie i doi nujei dl paesc chersciui adum - coche testemunià dal inuem dl paesc da ncuei "Urtijëi/Ortisei/Sankt Ulrich".

Sedim dl ciastel Stetteneck

Dl ciastel de Stetteneck ne iel restà belau nia. Permò tl 2000 à giavedes archeologiches abinà ora si luegia nia dalonc dala dlieja da Sacun, sëura Pincan. L ciastel di seniëures de Stetteneck ie sta de mpurtanza per la storia dl nridlamënt de Gherdëina ajache te si cuntest iel unì crià mejes nueves sa Sacun per l sustentamënt di abitanc. Tl 14ejim secul ie la slata di seniëures de Stetteneck unida marginaliseda, bonamënter per rejons politiches.

Lizeum d'ert "Cademia"

Bera Ferdinand Demetz da Furdenan ova giaurì tl 1872 la prima berstot de furmazion publica per scultura a Urtijëi. La cësa da de plu partimënc tl raion a ost de Urtijëi ie plu tert, tl 1938, unida cumpreda dal chemun y adateda per trapiné tlo ca la Scola prufescionela che fova sun la plaza Stetteneck. Tl 1999 iel unit fat su tla medema luegia na cësa nueva per l lizeum d’ert “Cademia” d’al didancuei.

Chësc post fej pert dla jita "L svilup dl’ëuta dl secul: villes y berstotes".

Scola elementera y prufesciunela de Urtijëi da n iede

La frabica dla scola da de plu partimënc sun plaza Stetteneck ie unida giaurida dl 1890 per ti dé lerch n iede ala scola elementera. Oradechël ova iló si sënta la scola prufesciunela statela per dessëni y mudelé dla Monarchia asburgica. Dl 1938 ie la scola prufesciunela trapineda tla cësa dla Cademia adateda a scola.  Ti ani 1980 ie la scola elementera unida spusteda tla frabica de scola da ncuei sun Plan de Mureda. Śën ie tla vedla scola la Bibliotech, la Scola de mujiga, la Posta y la Scola d'alpinism Catores.

Dlieja da Sacun

La dlieja da Sacun ie la dlieja plu vedla dla valeda y dëssa vester unida frabicheda dai seniëures de Stetteneck ntëur l 1200. Documenteda per l prim iede iela tl ann 1246. L fat che la ie unida cunsacreda a San Iacun, l prutetëur di viandanc, ie bonamënter gaujà da si pusizion pra l Troi Paian. La dlieja ie decureda cun opres d'ert zipledes tl tëmp baroch. La scultures urigineles vën cunservedes tl Museum Gherdëina.

Chësc post fej pert dla jita "I mejes plu vedli sa Sacun".

Capela di morc

N lecort di tumei tla Prima viera mundiela iel unì fat su dlongia la dliegia, pra l ruf de Sant Anna, na capela aldò de proiec dl dessëniadëur y nseniant dla Scola d'ert de Urtijëi Adolf Keim. Tla costruzion turonda mez stluta cun tët da doi eles iel na pietà dl 1921 zipleda y depënta tla semienzes dl bront da Ludwig Moroder. Da les pertes iel tofles cun i inuemes di saudeies tumei te tramedoi vieres. 

Chësc post fej pert dla jita "Urtijëi: la storia dl zënter dl luech".