Chësta cripl - tla forma de n autere de n'autëza de 2,3 m y de na larghëza de 1,8 m - ie de Luis Insam dl Tavela de Urtijëi, che l'à zipleda per si familia. L autere che lecort l stil tert-gotich ie ziplà tl zirm y ne ie nia depënt. L reprejentea l viac de i Trëi Rëiesc, l'adurazion di pastri y, sun la purteles, reliefs cun mutifs dla storia da Nadel, che l scultëur à nluegià tl ambient da paur de si ncësa.

L luech da Stufan (ncuei Villa Margherita) ie una dla lueges de nridlamënt storiches de Urtijëi. Dl 1872 y dl 1882 à l costrutëur d'auteresc y ferleigher Josef Rifesser sr. restruturà y amplià l mesc da doi frabiches l tramudan te na firma d'ert sacrela y d'aredamënt da dlieja cun berstotes per scultëures y tislaria. Ntëur l 1900 fova la firma una dla gran mprejes de costruzion d'auteresc de Urtijëi. L fi, bera Śepl da Stufan (Josef ir), à menà inant la firma y giaurì na filiala a Persenon dlongia la stazion.

La cësa Plan de Mureda ie unida frabicheda dl 1834 dal maracdënt de galantaries Jan Matie Moroder da Scurcià coche cësa da sté d'instà y nuzeda plu tert coche cësa de residënza. Si fions, i fredesc Levigi y Franz, espurtova da tlo demez cun l inuem "Gebrüder Moroder" dal 1869 roba da fé damat te duta l'Europa. Nia dalonc fovel n pitl magasin (ncuei "Pension Sole") ulache i produtëures menova de sada si marcanzia. Sun la luegia dl vedl tublà, fat su dl 1849, iel ncuei la scola elementera de Urtijëi.

La cësa da Bugon fova do i ani 1830 la sënta dla firma "Insam & Prinoth" de un di majeri ferleigri de chiena de Gherdëina dan la Gran viera. La firma ova bele dl 1820 na sënta a Nürnberg y mo una ie unida leprò plu tert a Londra. Dlongia la cësa da ferleigher cun ufizies y local de mpacamënt fovel nce n gran magasin te n tublà (ncuei “Restaurant Terrazza”) da ulache la marcanzia univa meneda demez te de gran cëries da ciavei nchin pra la stazion dla ferata.

Chël che fova n iede l tublà dl luech de Pana ie unì fat ora dl 1854 da Johann Baptist Purger per pudëi mené demez chiena y plu tert nce auteresc per l esport. Tl medemo tëmp iel unì frabicà n puent sëura l Ruf de Val d'Anna per alesiré la spedizions cun ciavei. Ncuei iel tl vedl tublà y magasin de spedizion na ustaria. La fassada tl vest ie fata, coche nce l puent, de sasc de porfir y la fundamëntes ie unides metudes diretamënter tl fonz d'arenaria de Gherdëina.

Sun la luegia dla cësa de cultura fovel n iede na frabica da de plu partimënc, che l ferleigher Johann Baptist Purger ova lascià fé su tl 1854 do l ejëmpl dla costruzions de zità, y la cësa de chemun y dl dutor, frabicheda tl medemo tëmp. La cësa Purger ie per n pez nce stata magasin dl ferleigher de chiena Anton Sotriffer. La doi cëses caraterisova la plaza de dlieja nchin che les à messù zeder, tl 1969, a na cësa di cungresc per i campiunac mundiei de schi dl 1970.

Dal 1832 stajova Johann Baptist Purger tla cësa Pana sun plaza de dlieja. Ël ie l costrutëur dl stradon de Gherdëina a Pruca (1856) che à purtà pro dassënn al svilup economich dla valeda. La cësa ie unida frabicheda sun la luegia de n vedl mesc che fova dl prim pert dla puscions de Freising y vën bele numinà te documënc dl 11ejim secul. L cialé ora da ncuei va de reviers a n ampliamënt dl 1908 tl stil dla viles dl'ëuta dl secul.

Chësc post fej pert dla jita "Urtijëi: la storia dl zënter dl luech".

La frabica da de plu partimënc ie unida fata su dl 1890 da Johann Baptist Sotriffer, ntlëuta padron dl vedl mesc Pedetliva sota streda. Dl 1922 à tlo si mut Anton (nasciù dl 1893), scultëur y ferleigher, giaurì na butëiga te chëla che l univa vendù maiadives y uni sort de bëns, danter l auter nce scultures y chiena de lën che l dajova su da fé a produtëures defrënc dla valeda. Coche spirt inuvatif sperimentova Sotriffer ti ani de crisa danter la doi vieres cun materiai y prodoc nueves. La butëiga Sotriffer ie mo al didancuei.

La cësa dl Rusina ie unida tlameda do Rusina Vinatzer, che l'ova frabicheda dl 1887 y che ova njinià ite iló si butëiga. Te ch'sta cësa univel vendù souvenirs de lën, ënghe per i turisć che scumenciova a unì te Gherdëina. La butëiga ie mo al didancuei. Danter l 1894 y l 1900 ova l fotograf austriach Emil Terschak si prim atelier te chësta cësa. Do che chësc se n ie jit a sté a Cortina ie l atelier unì sëurantëut dal fotograf Dominik Holzknecht. Dal 1955 al 1961 fovel tla cësa dl Rusina nce l studio de "Radio Ladin de Gherdëina".

Cunesciuda coche "Rothaus" o "Engelsburg", pervia de na figura de San Michiel sun la fassada, ie chësta villa dl'ëuta dl secul unida frabicheda dal costrutëur d'auteresc y ferleigher Josef Runggaldier da Passua, che stajova iló daujin tla Cësa bruma, per si fi Josef ir. Basite iel na berstot. La vën mo ncuei nuzeda dal scultëur Hermann Josef Runggaldier, n pronepot dl costrutëur.

Chësc post fej pert dla jita "L svilup dl’ëuta dl secul: villes y berstotes".