Tl 1906 à l marcadënt Giuani Mahlknecht frabicà sun n ciamp dl mesc Sneton de si genitores na villa tl Jugendstil che vën ncuei rateda na testemunianza autentica dl’architetura dl’ëuta dl secul te Gherdëina. Bele tosc do dassova la pension villa Hohenwart unì amplieda, ma la Prima viera mundiela ie stata de rëm per chisc plans. Tla pension iel unì metù a sté saudeies. Pervia che l ne ie do la viera nia unì dat n’indenisazion, à Mahlknecht messù vënder la frabica. Al didancuei iel te chësta cësa cuatieres.

La vedla ustaria ja Ianesc (Vedl Ianesc, ncuei la butëiga Margherita) va de reviers al 16ejim secul. Tl 1679 ie tlo i scultëures dl baroch unic ala pientles cun i “snizleri”, uel dì chëi zipladëures che, cun si maniera de lauré da deletanc, manaciova de ruiné l bon inuem di scultëures.

Menadrë tl 19ejim secul à la ustaria mudà trëi iedesc la gestion, dan che Kristian Schmalzl l’à pona dl 1888 remplazeda cun na costruzion nueva. L’ustaria ja Ianesc ie bën resteda tl avëi dla familia, ma dal 1907 inant iela unida meneda da fitadins.

Per n vint ani an pudù ruvé sa Sacun cun l lift. L menova da ulache l ie ncuei la “Stua Zirm” a Urtijëi su sun n pra sota l “Jakoberhof”.

L lift da stuei, che Robert Höglinger (Hotel Regina) ova cumprà de segonda man, ie unì giaurì de lugio dl 1948. Plu tert iel unì tramudà te n lift da condles daviertes y tl 1960 sëurandat a Hansi Peristi da Banch. L lift ie unì tëut ju tl 1970. Sa Sacun, plu avisa da Pertan nchin sala ustaria Somont, fovel dal 1960 al 1969 nce n funzion pitl schilift.

La ferata de Gherdëina ie unida fata te mé cin mënsc danter l 1915 y l 1916 sciche linia de  refurnimënt per la front dla Dolomites. La menova da Tluses nchin te Plan y fova ënghe mo do la viera n cunliamënt de mpurtanza cun la Val dl Isarch – nce per la marcanzia zipleda che univa meneda ora per dut l mond.

La storia dla ferata de Gherdëina fina cun si ultimo viac ai 29 de mei dl 1960. Ntan si 44 ani de servisc fovel n azion 6 locomotives a tanf, l’ultima adurveda ie tl 1973 unida tramudeda te n monumënt.

Chësc candelier cun n angiul portalum sun na seva marmoriseda se urientea al Siesćënt talian. La forma y i culëures pudëssa unì da mudiei de ceramica. L angiul à n mus turond, masseles cuecenes y tortli rosc y fins depënc sun la fruent. I angiuli da candelier univa for fac te pères y fova tl 18ejim y 19ejim secul pert dla produzion n seria dl artejanat da cësa de Gherdëina.

I cramaic cun figures de mandli o tieres univa n iede produjei a Oberammergau y cumparësc tl 19ejim secul tla ufiertes de Gherdëina. I cramaic tradiziunei univa fac nchin ala Prima viera mundiela y te formes plu modernes nchinamei nchin tl 1925. N suzes particuler ova i cramaic cun na lores. 

Chësc bën culturel fej pert dla jita "Urtijëi: la storia dl zënter dl luech".

Mé na pitla pert dla roba da fé damat de Gherdëina fova depënta, la gran pert univa tlameda "marcanzia blancia". La fajova y fej cialé ca pervia di mecanisms ala bona che fajova muever la figures. Nsci sbinga l corp dla portacondla ntan che l moleta muev i piesc cun l furné dl carët. L univa nce fat pitla afes che sona n tamburdl, gialines che pëca, ciavalins che sbinga, arlechins che se muev y truep deplù.

Popes da lesures fova dal 1840 nchin ala Prima viera mundiela l articul de venduda prinzipel di zipladëures de chiena de Gherdëina. A fé la popes turnedes che univa pitedes te uni mesura fovel de bujën dla culaburazion de duta la familia: i braces, la giames, l mus y l corp univa fac separatamënter, dadedò univa chisc toc metui adum cun bachëc o lesures da codla y n pert depënc. La popes da lesures univa vendudes dantaldut tla Francia y tla Nghiltiera.

La scultura scialdi bën zipleda, che reprejentea l batëisum de Gejù tl ruf Iordan, mostra la cualità artistica dla berstotes baroches. Danz sentiva i mòstri de Gherdëina la cuncurënza de scultëures jëuni che ne ova abù deguna  prufesciunalisazion furmela ma che ziplova d'inviern zënza paië chëutes. Tl 1679 porta i mòstri dant na lamentanza n chësc cont tla ustaria de Ianesc, ma chësta vën refudeda pervia dla gran miseria de chisc zipladëures ora d'ëura.

Chësta cumposizion de szenes ora dla storia da Nadel zipledes a relief plat, depëntes y sentedes ite te na curnisc de lën ie unida crieda tla Scola d'ert de Urtijëi. L lëur ie unì fat ntëur l 1960 sota la direzion di maestri Luis Piazza y Mili Schmalzl. Un di sculeies che à cunlaurà fova Martin Gurschler, che à plu tert fat cariera coche artist. 

Chësc bën culturel fej pert dla jita "L svilup dl’ëuta dl secul: villes y berstotes".