Skip to main content

"Granda ie la forza dla memoria che sta ti luesc." (da Cicero)

Zusatzinformation
1.900 - 1.999 n. Chr.
Sortierung
140

Ustaria dl Baga (ncuei Hotel Gardena Grödnerhof)

L svilup de Gherdëina se lascia usservé tres l ejëmpl dla ustaria dl Baga, ncuei “Hotel Gardena - Grödnerhof”. L scultëur Ferdinand Perathoner (dl Baga) ova lascià frabiché n l ann 1911 sun n pra dl luech da Vidalonch na villa cun na berstot, doi ani do iel ruvà leprò n café per seniëures dl’aristocrazia.

Ti prim ani 1920 à la familia Demetz-Bernardi cumprà la cësa y plu tert nce l nsci tlamà “Schattenheim” iló daujin. La doi frabiches ie unides cunliedes: da n albierch storich iel cun i ani deventà n hotel a cin stëiles Relais & Châteaux.

Monumënt a Luis Trenker

Luis Trenker ie un di abitanc de Gherdëina plu cunesciui. Dal 1992 – Trenker ëssa n chël ann abù 100 ani – iel sentà coche statua de bront realiseda da Hermann Josef Runggaldier sun n sas de dolomit sun la promenada che à si inuem.

L arpizadëur Luis Trenker à ti ani 1930 fat na cariera da rejisser y atëur che vën ncueicundì giudicheda nce criticamënter. Tl tëmp do la Segonda viera al abù suzes coche contastories entujiasmant purtan pro cun si trasmiscions tl radio y tla televijion al sviup turistich de Gherdëina.

Monumënt a Johann Baptist Purger

A Johann Baptist Purger, ferleigher y ambolt de Urtijëi, ti va l merit de avëi lascià fé la prima streda da Pruca a Urtijëi giaurida tl ann 1856. Cun chësc stradon tres l fonz dla valeda ie Gherdëina unida cunlieda cun l mond dedora, cossa che à crià pusciblteies de venduda nueves per i prudoc dla val y sustenì l turism che fova tl lëur de se svilupé bel plan.

Villa Schönblick (plu tert Hotel Regina, ncuei Hotel Adler Balance)

Tl 1907 à l costrutëur de auteresc Josef Höglinger lascià frabiché sota l luech de Plajes la villa Schönblick. Tlo al njinià ite si cuatier, na berstot, majons per artejans da oradecà y na pitla pension cun gusté. Tl 1926 iel unì leprò mo deplù majons per i ghesć te na dependance te chëla che Höglinger à nce njinià ite na berstot nueva ntan che chëla da dant ie unida tramudeda te na sala da maië. L nsci nasciù Hotel Regina ie unì menà dala familia Höglinger nchin che l ie unì vendù, pona – tl 2008 – zarà ju y ala fin remplazà dal Hotel Adler Balance.

Hotel am Stetteneck

L antenat dl albierch Stetteneck fova na frabica tl Jugendstil tirolesc che Johann Sanoner ova lascià fé su tl 1913 tla luegia de n tublà dl mesc da Ianon. Tlo à giapà lerch cuatieres, na becaria y per n pez nce la posta dla monrachia asburgica.

Tl 1938 devënta la cësa na dependance dl hotel da Mauriz, ntan la Segonda viera mundiela iel iló l sëul ciulé de sosta dai atacs di fliegheri tla Dolomites. Tl 1962 devënta l Stetteneck na pension, tl 1972 n drë hotel, che vën nchin a ncuei mo menà sciche hotel de familia.

Pension Villa Hohenwart

Tl 1906 à l marcadënt Giuani Mahlknecht frabicà sun n ciamp dl mesc Sneton de si genitores na villa tl Jugendstil che vën ncuei rateda na testemunianza autentica dl’architetura dl’ëuta dl secul te Gherdëina. Bele tosc do dassova la pension villa Hohenwart unì amplieda, ma la Prima viera mundiela ie stata de rëm per chisc plans. Tla pension iel unì metù a sté saudeies. Pervia che l ne ie do la viera nia unì dat n’indenisazion, à Mahlknecht messù vënder la frabica. Al didancuei iel te chësta cësa cuatieres.

L lift sa Sacun

Per n vint ani an pudù ruvé sa Sacun cun l lift. L menova da ulache l ie ncuei la “Stua Zirm” a Urtijëi su sun n pra sota l “Jakoberhof”.

L lift da stuei, che Robert Höglinger (Hotel Regina) ova cumprà de segonda man, ie unì giaurì de lugio dl 1948. Plu tert iel unì tramudà te n lift da condles daviertes y tl 1960 sëurandat a Hansi Peristi da Banch. L lift ie unì tëut ju tl 1970. Sa Sacun, plu avisa da Pertan nchin sala ustaria Somont, fovel dal 1960 al 1969 nce n funzion pitl schilift.

Furnadoia sun Mont de Sëuc

La furnadoia da Urtijëi sun la Mont de Sëuc ie stata la prima sun chësta mont. Dal 1935 pudovela mené su te doi cabines de lën da 15 a 16 persones te sies menuc. A chësta moda àla praticamënter crià la fundamënta per n turism da d’inviern modern, per chël che l ie pona unì fat su mo d’autri lifc dai schi sun la Mont de Sëuc y sun i ronesc de Ronc y Vidalonch.

Tl 1968 ie la furnadoia unida restrutureda n prim iede, tl 1999 iel pona unì fat l mplant portamont da ncuei. L à na capazità de 2200 schiadëures al’ëura.

Monumënt locomotiva

La ferata de Gherdëina ie unida fata te mé cin mënsc danter l 1915 y l 1916 sciche linia de  refurnimënt per la front dla Dolomites. La menova da Tluses nchin te Plan y fova ënghe mo do la viera n cunliamënt de mpurtanza cun la Val dl Isarch – nce per la marcanzia zipleda che univa meneda ora per dut l mond.

La storia dla ferata de Gherdëina fina cun si ultimo viac ai 29 de mei dl 1960. Ntan si 44 ani de servisc fovel n azion 6 locomotives a tanf, l’ultima adurveda ie tl 1973 unida tramudeda te n monumënt.

Adam y Dieva cun l lën da mëiles

Theresia Gruber, tlameda anda Tresl da Ulëta, ti à lascià al Museum Gherdëina na culezion de figures de tieracueta y ceramiches. La fova la muta de doi artisć y nstëssa educadëura d'ert y se à dat ju duta la vita cun materiai defrënc. Bele ti prim ani 1930 se àla dedicà al lingaz ladin. Tl 1970, tl'età de bele 73 ani, àla metù su a Belém tl Brasil na scola de ceramica.