Tres ativiteies vulcaniches sota l mer ie l'ega unida arichida cun eje de silize (SiO2) y nsci àl pudù se multipliché organisms dal schilet da silize coche radiolares y sponghes. Si resć se à pona mescedà sun l fonz di ciadins dl mer soc cun mautes che cunteniva ciauc. Tres l'ega regurënta se àles desfat ti crëps che fova tl lëur de se furmé. Ma l eje de silize ie restà tl crëp furman ala fin ti strac de ciauc cnodles de selesc, uel dì pieres da fuech.

Chësta piera fej pert dla jita "Platerné tla furmazions dl Secëda".

Cun la gran erojion dl crëp te si formes defrëntes gaujeda dai ruves vëniel a se furmé giares y majarëies cun sasc che, per l'energia dl'ega gurdlnënta ie unic turendei. Chësta depusitazions clastiches grovies possa nce unì zementedes a na maniera naturela produjan n conglomerat. La varietà di culëures dla giares ndichea che l raion de pruvenienza fova grant y cun truepa sortes de crëp defrëntes.

Chësta piera fej pert dla jita "Platerné tla furmazions dl Secëda".

Te si forma de sas se depusitea l ghips te n paluch de sel naturel, chël uel dì, te n ambient de mer scialdi flies cun n tlima ciaut y sut. Tres la gran evaporazion se cunzentrea i sei tl'ega dl mer nchin che i toma ora, da prima i sulfac (l ghips ie CaSO4, sulfat de calzium). La vëtes blances che pudon udëi canche cialon ora dla furnadoia de Secëda, ie avisa i resć de chësta sperses de sel natureles.

Chësta piera fej pert dla jita "Platerné tla furmazions dl Secëda".

L sablon che se ova furmà dala erojion dl porfir ne pudova auter che vester cueciun. L curiva na gran planadura da ruves y lec cun vegetazion ntëurvia che fova abitei da retii y anfibs primitifs canche l mer ne ova mo nia arjont l raion de Gherdëina. Te milions de ani se à i sablons ndurì naturalmënter y l ie unì a se l dé n crëp, l'arenaria. La ie solida, ma la possa unì laureda y furmeda. 

Chësta piera fej pert dla jita "Platerné tla furmazions dl Secëda".

Tan suvënz sons'a bele jic sun na streda salejeda de porfir, zënza pensé che chësc sas se à furmà da na lava che se à debota sferdà ju! Tla provinzia de Bulsan forma chësc sas vulcanich, n generel cuecenin, n zocul de crëp putënt ala basa dla secuenzes di sedimënc. L ie drët bën da udëi dlongia l'autostreda ti raions de Bulsan o sun Resciesa te Gherdëina.

Amonic nes fej suvënz cialé ca pervia de si croses dala formes curiëuses. Chëstes se à suvënz furmà daujin ala gran crises, che à caraterisà la vita longia de plu de 300 milions de ani de chësta sort de organisms. L Macroscaphites scumëncia coche amonit normal che se rudelnea ite a forma de planispirala, ma che se ndrëza pona su y se svilupea inant se plian a rampin. La pert a planispirala fova mplenida cun gas y ova la funzion de stabilisazion ntan l nudé. La pert a forma de rampin, al incontra, fova ocupeda dal organism.

L Bellerophon, n snech rudelnà su a maniera dla nsci tlameda planispirala, ie un di fossii plu cunesciui dla Dolomites: chësc fossil ti dà l inuem ala furmazion de Bellerophon y desmostra l unì adalerch definitif dl mer ala fin dl tëmp dl Perm. Pra chësc ejempler ie l snech assozià cun n gran Tainoceras, n cefalopod antenat dl Nautilus da ncuei. I truep microfossii (alghes de ciauc y foraminiferes) testemunieia la gran richëza de vita che fova puech dan la gran crisa biologica.

Amonic cun na storia de plu de 300 milions de ani se semea suvënz dassënn. I à na crosa rudelneda su a forma de planispirala che ie datrai plu y datrai manco decureda da rëpes y ficeri. Ma l ie puscibl i analisé pervia de si carateristiches dedite, pra chëles che l ne ie mei repetizions perfetes. Nsci possen desferenzië chësc amonit dl tëmp dla Crëida avisa dala sortes che à vivù dant.

Chësta gran bivalves duminova i plans de marea dla majera plataforma de carbonat dl tëmp dl Trias, che ne vën nia per debant tlameda Dolomit prinzipel y che ne curiva nia mé a na maniera valiva duta la Dolomites, ma nce na gran pert dl mer dla Tetis ozidentel. Cun la dolomitisazion se à la crosa spëssa belau for desfat, nsci che l ie mé restà si cuntenut.

L se refé di corai ova dan 235 milions de ani arjont na si prima colm y i ejempleres giatei te Ampëz n ie na bela testemunianza. Chësta sortes de curei, sponghes y moluscs ie una dla particulariteies paleontologiches dla Dolomites y testemunieia la richëza de sortes te dut l Mesozoich.