La dlieja cunsacreda ala santa Cristina vën numineda l prim iede tl ann 1342. Si fundazion va bonamënter de reviers a al'arzidiozeja de Freising. L autere dla cunfraternita, fat tl scumenciamënt dl 18ejim secul, ie di fredesc Vinazer, l gran autere baroch ie bonamënter di scultëures Trebinger. L depënt atuel dl autere ie unì fat dl 1848 da Josef Burgauner de Ciastel, l relief dl'Ultima Cëina sun l parëi a nord dl cor dl 1855 ie unì ziplà dal scultëur de Gherdëina Peter Nocker.

Paratoni ie un di mejes a pèr, uel dì da doi frabiches, plu vedli de Gherdëina y l ie n bon ejëmpl de tan bën che i luesc da paur univa cuncei ite tla cuntreda - te chësc cajo speziel te n gran ërt. L mesc ie dla prima pert dl 13ejim secul y ie fat de n partimënt dessot de mur y da na pert dessëura de lën a straport da sté. Laite iel un di plu vedli ciuleies retics cun pertes de n porte cun revëut a barijel di ani 1242/1245.

La cësa do la dlieja de pluania de Santa Cristina ie na frabica baroca dl 18ejim secul y ie sota scunanza dla repartizion Bëns culturei. Carateristiches dla cësa ie la fassada cuecenina, la spartizions blances di partimënc y la decurazions di ciantons, i urnamënc barocs dla funestres y la stues da fé pan. Sun la fassada a nord iel scrit la data 1786. Ti ani 1920 y 1930 iela unida restaureda cun sensibltà.

L mesc de Crëpa, nluegià sun i ërc de Plesdinaz, ie un di luesc da paur plu vedli de duta la valedes ladines. L nujel dla costruzion ie dl 13ejim/14ejim secul. Na restruturazion fova unida fata dl 1460. L luech se à mantenì te si forma uriginela y ie n ejëmpl de marueia per la maniera de frabiché cun i materiai sas y lën, che fova da garat dan man. Nsci ie la pert japé dla cësa fata de n mur de sasc scadrei y sëuravia iel cuncià su n partimënt da sté a straport de lën de leresc. L tublà à dut ntëurvia n palancin che univa adurvà a fé madurì defin la manes de blava. 

Ulëta sun la pert da surëdl dla valeda a 1560 metri d'autëza ie una dla puecia viles de Gherdëina y ie metuda adum da trëi mejes da doi frabiches. La cësa d'abitazion nluegeda plu injù à n nujel de costruzion che va de reviers al 13ejim secul, chëla plu alauta ie bonamënter la frabica plu nueva dl ensemble. Chësta vila ie n bon ejëmpl de coche i mejes de Gherdëina ie adatei ala pusizion, al tëmp, al clima y al nsuredlamënt y coche i comunichea cun si ntëurvia.

La pizes dla sëites ie testemunianzes che tl tëmp dl bront mesan univel mo jit a ciacia alauta tla montes. Chësta doi pizes de sëita abinedes pra l Lech Sant sun Mastlé ie cun d'autri reperc na indicazion dla mpurtanza dl sit coche luegia de cult y de sacrifize. Tl inuem "Lech Sant" y tla lijënda dla capela arsida tl lech vivel nchin a ncuei inant l lecord di culc de sacrifize precristians ti luesc alauta.

Chësc pitl cuntenidëur de mauta cueta ie unì giavà ora sun Pic cun na man de resć de osc de tieres calzinei, uel dì brujei (armënt, biescia). Bonamënter se tratel de na depusizion rituela do n at de sacrifize che fova unì fat sun piza de Pic. L cuntest dl'abineda y l'autëza ndichea a na luegia de sacrifize rituela dl tëmp dl fier.

Framënc de buchei cun mane dla nsci tlameda "ceramica de Melaun" dla fin dl tëmp dl bront an giatà sal Lech Sant (Mastlé). Chisc buchei ie caraterisei da decurazions de ghirlandes y da de mëndri urnamënc vertichei a forma de ciadinela da les pertes. I univa adurvei dantaldut per rituai religëusc coche cuntenidëures per jeté ora licuic particuleres te lueges de cult o fussiei de brujeda .

L crëp de Dolomit, n curt l Dolomit, ie n sas de carbonat che ie costituì dal minerel Dolomit, n carbonat de calzium y magnesium che se forma te n segondo mumënt dal sas de ciauc. Scebën che l Dolomit vën nce dant nzaul d'auter vën mé chisc crëps tlamei Dolomites do che n scienziat nglëisc i ova per l prim iede cunliei cun l minerel che ie unì denuminà da n scienziat svizer do l geologh franzëus Déodat de Dolomieu.

Chësc pësc fossilisà ie unich. De gra ala nrescida di microfossii tl sas àn pudù l daté tl tëmp ntëur l lim Perm-Trias (dan zirca 252 milions de ani), n mumënt dla storia dla Tiera scialdi critich, canche la vita manaciova de murì ora. L Archeolepidotus fej pert dla grupa di Parasemionotides, che vivova bele tl tëmp dl Perm aut y che se à svilupà dassënn tl Trias bas. Ora de chësta sort iel pona nasciù la majera pert di pësc de aldidancuei.