L nujel dla costruzion de chësc mesc da na frabica sëula cun na pert da sté y na pert per i lëures da paur sota un n tët va de reviers al ann 1554. L mesc sota defendura dla Sëurantendënza per i Bëns culturei ie unì restruturà dedite. Si inuem vën dal toponim preroman Col de Flam che ie cunlià a na luegia de cult dl tëmp de latène ("luegia cun prevesc", " luegia de invocazion") de chëla che l Museum Gherdëina cunservea na lingia de reperc archeologics de fier y de bront.

Analises dendrocronologiches datea l leniam adurvà per frabiché la cësa d'abitazion al ann 1426, chël adurvà per l tublà al ann 1419. La pert dessëura dla cësa ie frabicheda coche "blockbau", cun la majons y la stua cunliedes. Rescion Dessot ie la cësa de pruvenienza dl moler Bernardin Piceller (Pitschieler), che fova atif a Roma y Perugia danter tl 18ejim y tl 19ejim secul. Si fra à fat cariera iló coche musizist.

L mesc da na frabica sëula al'entreda de Sëlva dl 15ejim secul ie sota defendura dla repartizion provinziela di Bëns culturei y ie ncuei dejabità. Na pert dl raion d'abitazion fova nluegeda tla pert mureda dla frabica a ost. Tla pert de lën fovel la stua y la majons. Tlo à vivù per duta la vita la zipladëssa Katharina Kasslatter, cunesciuda coche anda Trina da Gustin. La ie stata una dla prima sculées dla Scola d'ert de Sëlva y la seniova si lëures.

Col dala Pelda ie na frabica reprejentativa baroca cun tët da cater eles y na fassada cun decurazions riches. La ie unida frabicheda ntëur l 1640 da doi dames dla familia Wolkenstein - da tlo l blason dla familia di seniëures de Wolkenstein sun la pert a nord-ost dla cësa. Danter l 1700 y l 1878 fova Col dala Pelda sënta de sunieria (nia dalonc fovel la pica/forcia), daldò na cësa privata. L tublà cun stala che toca leprò ie unì frabicà ntëur l 1690 y ie dal 2024 sota defendura di Bëns culturei.

L mesc da doi frabiches Ciablon ie pusiziunà a 1770 m d'autëza sun la pert da surëdl dla valeda, sun Daunëi, y ie un di mejes plu alauta de Gherdëina. L tublà ie dl 16ejim secul, l nujel dl'abitazion partida dala colm de tët ju ie nchinamei dl 13ejim secul. La pert tl ost ie plu vedla cun na cësadafuech da n revëut a barijel, ciamin daviert y stues tafledes, la pert a vest ie n gran pert unida mudeda ti ani. Tramedoi pertes ne ie nia plu abitedes, la pert itevier fej pert dl avëi dl chemun.

Paratoni ie un di mejes a pèr, uel dì da doi frabiches, plu vedli de Gherdëina y l ie n bon ejëmpl de tan bën che i luesc da paur univa cuncei ite tla cuntreda - te chësc cajo speziel te n gran ërt. L mesc ie dla prima pert dl 13ejim secul y ie fat de n partimënt dessot de mur y da na pert dessëura de lën a straport da sté. Laite iel un di plu vedli ciuleies retics cun pertes de n porte cun revëut a barijel di ani 1242/1245.

La cësa do la dlieja de pluania de Santa Cristina ie na frabica baroca dl 18ejim secul y ie sota scunanza dla repartizion Bëns culturei. Carateristiches dla cësa ie la fassada cuecenina, la spartizions blances di partimënc y la decurazions di ciantons, i urnamënc barocs dla funestres y la stues da fé pan. Sun la fassada a nord iel scrit la data 1786. Ti ani 1920 y 1930 iela unida restaureda cun sensibltà.

L mesc de Crëpa, nluegià sun i ërc de Plesdinaz, ie un di luesc da paur plu vedli de duta la valedes ladines. L nujel dla costruzion ie dl 13ejim/14ejim secul. Na restruturazion fova unida fata dl 1460. L luech se à mantenì te si forma uriginela y ie n ejëmpl de marueia per la maniera de frabiché cun i materiai sas y lën, che fova da garat dan man. Nsci ie la pert japé dla cësa fata de n mur de sasc scadrei y sëuravia iel cuncià su n partimënt da sté a straport de lën de leresc. L tublà à dut ntëurvia n palancin che univa adurvà a fé madurì defin la manes de blava. 

Ulëta sun la pert da surëdl dla valeda a 1560 metri d'autëza ie una dla puecia viles de Gherdëina y ie metuda adum da trëi mejes da doi frabiches. La cësa d'abitazion nluegeda plu injù à n nujel de costruzion che va de reviers al 13ejim secul, chëla plu alauta ie bonamënter la frabica plu nueva dl ensemble. Chësta vila ie n bon ejëmpl de coche i mejes de Gherdëina ie adatei ala pusizion, al tëmp, al clima y al nsuredlamënt y coche i comunichea cun si ntëurvia.

La cësa da paur sun l cunfin danter i chemuns de Urtijëi y Santa Cristina ie partida dala colm de tët ju. L ciulé va de reviers al 15ejim/16ejim secul, ntan che l mesc nstës  ie bele documentà dal 13ejim secul inant. Tlo stajova la familia de Christian Trebinger, l prim scultëur baroch, y dal 1651 nce Melchior Vinazer, fundadëur dla dinastia de scultëures Vinazer, che ova tlo na berstot d'ert sacrela de mpurtanza. La cësa ie unida dertureda dl 1992.