Sun n grunt dl luech da paur Poz Dessot à l costrutëur de auteresc Josef Runggaldier sr. (bera Śepl da Passua) ntëur l 1887 frabicà la Villa Stillheim tl stil storich dla cëses de campania. La fassada, pervia de chëla che la Villa à si inuem "Cësa Bruma", fova unida ispireda da viages dl patron tla Ungaria. Tla firma da Passua a Runcadic laurovel ntëur l 1900 bën 18 artejans. I auteresc fac iló univa espurtei tl'America y ie unic premiei cun truep pesć internaziunei.

Bera Ferdinand Demetz da Furdenan ova giaurì tl 1872 la prima berstot de furmazion publica per scultura a Urtijëi. La cësa da de plu partimënc tl raion a ost de Urtijëi ie plu tert, tl 1938, unida cumpreda dal chemun y adateda per trapiné tlo ca la Scola prufescionela che fova sun la plaza Stetteneck. Tl 1999 iel unit fat su tla medema luegia na cësa nueva per l lizeum d’ert “Cademia” d’al didancuei.

Chësc post fej pert dla jita "L svilup dl’ëuta dl secul: villes y berstotes".

La frabica dla scola da de plu partimënc sun plaza Stetteneck ie unida giaurida dl 1890 per ti dé lerch n iede ala scola elementera. Oradechël ova iló si sënta la scola prufesciunela statela per dessëni y mudelé dla Monarchia asburgica. Dl 1938 ie la scola prufesciunela trapineda tla cësa dla Cademia adateda a scola.  Ti ani 1980 ie la scola elementera unida spusteda tla frabica de scola da ncuei sun Plan de Mureda. Śën ie tla vedla scola la Bibliotech, la Scola de mujiga, la Posta y la Scola d'alpinism Catores.

Chësc luech da paur da na frabica sëula fova unì destacà dal luech uriginel Scurcià y ie vën nunzià per l prim iede tl 1420. Ntëur l 1520 iel deventà pert dl avëi dla cunfraternita dla dlieja de Sant'Anna sun curtina - cossa a chëla che l inuem dla cësa da paur fej referimënt. La frabica partida a mez ju ie unida restrutureda tl 20ejim secul y l palancin ie unì trasfurmà  respetivamënter te n balcon y na veranda. Sun Doss dl Preve laurova ti ani ani 90 dl '800 l scultëur Franz Tavella y plu tert l scultëur y zipladëur de criples Luis (Alois) Insam da Cësanueva.

La cësa da paur ie na restruturazion dl 1836 dl mesc uriginel amplià cun na veranda de lën che va sëura doi partimënc. Basite ova l scultëur Vinzenz Moroder (1889-1980) si berstot. Chësta se à mantenì nchin a ncuei. De bera Zenz (Vinzenz Moroder) ie ënghe la stazions che mëina sala capela de Resciesa. La scultures urigineles ie tl Museum Gherdëina. L inuem dl mesc "Resciesa" ie bele unì numinà te n documënt dl 14ejim secul y uel dì "roa/sas cueciun" y ie n referimënt al porfir che vën dant te de gran cuantiteies ntëur l luech.