La dlieja cunsacreda ala santa Cristina vën numineda l prim iede tl ann 1342. Si fundazion va bonamënter de reviers a al'arzidiozeja de Freising. L autere dla cunfraternita, fat tl scumenciamënt dl 18ejim secul, ie di fredesc Vinazer, l gran autere baroch ie bonamënter di scultëures Trebinger. L depënt atuel dl autere ie unì fat dl 1848 da Josef Burgauner de Ciastel, l relief dl'Ultima Cëina sun l parëi a nord dl cor dl 1855 ie unì ziplà dal scultëur de Gherdëina Peter Nocker.

La dlieja da Sacun ie la dlieja plu vedla dla valeda y dëssa vester unida frabicheda dai seniëures de Stetteneck ntëur l 1200. Documenteda per l prim iede iela tl ann 1246. L fat che la ie unida cunsacreda a San Iacun, l prutetëur di viandanc, ie bonamënter gaujà da si pusizion pra l Troi Paian. La dlieja ie decureda cun opres d'ert zipledes tl tëmp baroch. La scultures urigineles vën cunservedes tl Museum Gherdëina.

Chësc post fej pert dla jita "I mejes plu vedli sa Sacun".

Analises dendrocronologiches datea l leniam adurvà per frabiché la cësa d'abitazion al ann 1426, chël adurvà per l tublà al ann 1419. La pert dessëura dla cësa ie frabicheda coche "blockbau", cun la majons y la stua cunliedes. Rescion Dessot ie la cësa de pruvenienza dl moler Bernardin Piceller (Pitschieler), che fova atif a Roma y Perugia danter tl 18ejim y tl 19ejim secul. Si fra à fat cariera iló coche musizist.

L mesc da na frabica sëula al'entreda de Sëlva dl 15ejim secul ie sota defendura dla repartizion provinziela di Bëns culturei y ie ncuei dejabità. Na pert dl raion d'abitazion fova nluegeda tla pert mureda dla frabica a ost. Tla pert de lën fovel la stua y la majons. Tlo à vivù per duta la vita la zipladëssa Katharina Kasslatter, cunesciuda coche anda Trina da Gustin. La ie stata una dla prima sculées dla Scola d'ert de Sëlva y la seniova si lëures.

L mesc da doi frabiches Ciablon ie pusiziunà a 1770 m d'autëza sun la pert da surëdl dla valeda, sun Daunëi, y ie un di mejes plu alauta de Gherdëina. L tublà ie dl 16ejim secul, l nujel dl'abitazion partida dala colm de tët ju ie nchinamei dl 13ejim secul. La pert tl ost ie plu vedla cun na cësadafuech da n revëut a barijel, ciamin daviert y stues tafledes, la pert a vest ie n gran pert unida mudeda ti ani. Tramedoi pertes ne ie nia plu abitedes, la pert itevier fej pert dl avëi dl chemun.

Paratoni ie un di mejes a pèr, uel dì da doi frabiches, plu vedli de Gherdëina y l ie n bon ejëmpl de tan bën che i luesc da paur univa cuncei ite tla cuntreda - te chësc cajo speziel te n gran ërt. L mesc ie dla prima pert dl 13ejim secul y ie fat de n partimënt dessot de mur y da na pert dessëura de lën a straport da sté. Laite iel un di plu vedli ciuleies retics cun pertes de n porte cun revëut a barijel di ani 1242/1245.

L mesc de Crëpa, nluegià sun i ërc de Plesdinaz, ie un di luesc da paur plu vedli de duta la valedes ladines. L nujel dla costruzion ie dl 13ejim/14ejim secul. Na restruturazion fova unida fata dl 1460. L luech se à mantenì te si forma uriginela y ie n ejëmpl de marueia per la maniera de frabiché cun i materiai sas y lën, che fova da garat dan man. Nsci ie la pert japé dla cësa fata de n mur de sasc scadrei y sëuravia iel cuncià su n partimënt da sté a straport de lën de leresc. L tublà à dut ntëurvia n palancin che univa adurvà a fé madurì defin la manes de blava. 

Ulëta sun la pert da surëdl dla valeda a 1560 metri d'autëza ie una dla puecia viles de Gherdëina y ie metuda adum da trëi mejes da doi frabiches. La cësa d'abitazion nluegeda plu injù à n nujel de costruzion che va de reviers al 13ejim secul, chëla plu alauta ie bonamënter la frabica plu nueva dl ensemble. Chësta vila ie n bon ejëmpl de coche i mejes de Gherdëina ie adatei ala pusizion, al tëmp, al clima y al nsuredlamënt y coche i comunichea cun si ntëurvia.

L'abitazion ie na frabica gotica duta de mur dl 1462/64. Sun la fassada de sud-vest iel n afrësch de San Flurian, tl sud dla cësa passel via n vedl troi. L tublà daujin ie unì amplià do la Prima viera mundiela tl stil dl'ëuta dl secul y pona derturà dan n valgun ani. Mureda y la cësa ujina Muradëures, che ie sota defendura d'ensemble, fova l ncësa di scultëures Christian (1896-1968) y Eduard Moroder (1928-2010).

La sëites de balesć, realisedes te formes defrëntes, fova ermes de defendura o de atach scialdi nuzedes tl Medieve tardif y ënghe perchël les giaten do la rata suvënz daujin a ciastiei. Chësta trëi sëites de fier dl Medieve tardif an abinà danter i sedims dl Ciastel de Val.