Skip to main content

"Granda ie la forza dla memoria che sta ti luesc." (da Cicero)

Ferdinand Stuflesser, Ars Sacra

Tl 1875 ova Ferdinand Stuflesser giaurì la berstot de scultura jal mesc de Petlin – cun n local de lëur de n’autëza de 15 m per pudëi lauré sun i auteresc. Tl 1910 à si fi Johann sëurantëut la berstot slargian ora la firma de viers di marcëi dl’Americhes.

Coche una dla puecia prima berstotes dl lëur d’auteresc dl Òtcënt ie chëla de Stuflesser stata bona de se adaté amplian si lëur nce a derturedes de aredamënc y ogec artistics de dliejes. Ncuei vën la firma meneda tla cuinta generazion coche “Ars Sacra 1875 Ferdinand Stuflesser” a Puntives.

Monumënt a Luis Trenker

Luis Trenker ie un di abitanc de Gherdëina plu cunesciui. Dal 1992 – Trenker ëssa n chël ann abù 100 ani – iel sentà coche statua de bront realiseda da Hermann Josef Runggaldier sun n sas de dolomit sun la promenada che à si inuem.

L arpizadëur Luis Trenker à ti ani 1930 fat na cariera da rejisser y atëur che vën ncueicundì giudicheda nce criticamënter. Tl tëmp do la Segonda viera al abù suzes coche contastories entujiasmant purtan pro cun si trasmiscions tl radio y tla televijion al sviup turistich de Gherdëina.

Monumënt a Johann Baptist Purger

A Johann Baptist Purger, ferleigher y ambolt de Urtijëi, ti va l merit de avëi lascià fé la prima streda da Pruca a Urtijëi giaurida tl ann 1856. Cun chësc stradon tres l fonz dla valeda ie Gherdëina unida cunlieda cun l mond dedora, cossa che à crià pusciblteies de venduda nueves per i prudoc dla val y sustenì l turism che fova tl lëur de se svilupé bel plan.

Villa Schönblick (plu tert Hotel Regina, ncuei Hotel Adler Balance)

Tl 1907 à l costrutëur de auteresc Josef Höglinger lascià frabiché sota l luech de Plajes la villa Schönblick. Tlo al njinià ite si cuatier, na berstot, majons per artejans da oradecà y na pitla pension cun gusté. Tl 1926 iel unì leprò mo deplù majons per i ghesć te na dependance te chëla che Höglinger à nce njinià ite na berstot nueva ntan che chëla da dant ie unida tramudeda te na sala da maië. L nsci nasciù Hotel Regina ie unì menà dala familia Höglinger nchin che l ie unì vendù, pona – tl 2008 – zarà ju y ala fin remplazà dal Hotel Adler Balance.

Ustaria da Mauriz (ncuei Hotel Adler)

Tl 1288 vëniel nunzià n mesc dal inuem Ortiseit tla pert plu vedla dl paesc de Urtijëi. L muda tl tëmp patron y inuemes (Moritzen, Daverda, Adler) y se svilupea coche ustaria, che Joseph Anton Sanoner compra tl 1810.

La familia Sanoner ie mo ncuei i patrons dla cësa. La ie unida restrutureda y amplieda plu iedesc danter l auter da Clemens Holzmeister y Luis Trenker), la ie la luegia de nasciuda dla sezion de Gherdëina dl Alpenverein tl 1885, y nce l prim pëir dla lum dla valeda ie unì mpià tlo tl scumenciamënt dl 1900. Ncueicundì ie l hotel n “Spa Resort”.

Hotel am Stetteneck

L antenat dl albierch Stetteneck fova na frabica tl Jugendstil tirolesc che Johann Sanoner ova lascià fé su tl 1913 tla luegia de n tublà dl mesc da Ianon. Tlo à giapà lerch cuatieres, na becaria y per n pez nce la posta dla monrachia asburgica.

Tl 1938 devënta la cësa na dependance dl hotel da Mauriz, ntan la Segonda viera mundiela iel iló l sëul ciulé de sosta dai atacs di fliegheri tla Dolomites. Tl 1962 devënta l Stetteneck na pension, tl 1972 n drë hotel, che vën nchin a ncuei mo menà sciche hotel de familia.

Beché, Unteruhrwirt (ncuei Hotel “Angelo Engel”)

L hotel “Angelo Engel” da ncuei ie daniëura stat na ustaria pra la vedla streda dla valeda. Si ravises va de reviers nchin tl 16ejim secul y nsci toca Dëur Dessot (o nce Beché o “Unteruhrwirt”) pra la ustaries plu vedles dl luech.

Tl 1896 vën la frabica dut ntëur restrutureda, l albierch giapa na bela sala da maië, na veranda y n verzon. Tl 1913 sëurantol la familia Demetz la cësa y la amplieia tl 1950 fajan dainora n hotel. Giut alalongia iel nce unì menà inant la ustaria, permò do na restruturazion dl 2004 ie chësta unida data su.

Hotel Dolomiti Madonna

Ntëur l 1898 ova l moler Christian Delago cumprà na cësa japé dla Scola d’ert y nijià ite cun si fëna  Josefina Schmalzl n café che i à pona amplià nchin tl ann 1906 tl “Dolomitenhotel Madonna”. Nce si berstot à Delago trapinà da Pedetliva tlo ca. Nsci pudovel ti pité ai ghesć – ora che 25 majons, n verzon y na veranda – nce n atelier da depënjer.

Tl 1908 ie te chësc hotel unì metù su l “Dolomitenalpenskiclub”, coche prim Skiclub dla valeda, y tl 1927 l Hockey-Club Gherdëina. Si cialé ora da ncuei ie l resultat de lëures de restruturazion y ampliamënt di ani 1950 y 1990.

Marienheim (ncuei Hotel Maria)

L ferleigher d’ert Franz Schmalzl de Ianesc ova tl 1872/73 fat su na cësa d’abitazion cun berstot sun plaza Sant Antone, ma bele ntëur l’ëuta dl secul fova l “Marienheim” l terzo majer hotel a Urtijëi  – cun na nudadoia y na sala da maië che se slargiova ora sun dut n partimënt.

Cun la Opzions ie l hotel passà tl avëi dl stat. Tl 1963 iel ora dla pert tl vest deventà na frabica nuzeda per l cumerz y l’abitazion ntan che la pert a ost ie unida trasfurmeda da Rosa Schmalzl tl Hotel Maria. Si familia mëina mo al didancuei chësc hotel.