Te si forma de sas se depusitea l ghips te n paluch de sel naturel, chël uel dì, te n ambient de mer scialdi flies cun n tlima ciaut y sut. Tres la gran evaporazion se cunzentrea i sei tl'ega dl mer nchin che i toma ora, da prima i sulfac (l ghips ie CaSO4, sulfat de calzium). La vëtes blances che pudon udëi canche cialon ora dla furnadoia de Secëda, ie avisa i resć de chësta sperses de sel natureles.

Chësta piera fej pert dla jita "Platerné tla furmazions dl Secëda".

L sablon che se ova furmà dala erojion dl porfir ne pudova auter che vester cueciun. L curiva na gran planadura da ruves y lec cun vegetazion ntëurvia che fova abitei da retii y anfibs primitifs canche l mer ne ova mo nia arjont l raion de Gherdëina. Te milions de ani se à i sablons ndurì naturalmënter y l ie unì a se l dé n crëp, l'arenaria. La ie solida, ma la possa unì laureda y furmeda. 

Chësta piera fej pert dla jita "Platerné tla furmazions dl Secëda".

Tan suvënz sons'a bele jic sun na streda salejeda de porfir, zënza pensé che chësc sas se à furmà da na lava che se à debota sferdà ju! Tla provinzia de Bulsan forma chësc sas vulcanich, n generel cuecenin, n zocul de crëp putënt ala basa dla secuenzes di sedimënc. L ie drët bën da udëi dlongia l'autostreda ti raions de Bulsan o sun Resciesa te Gherdëina.

L Bellerophon, n snech rudelnà su a maniera dla nsci tlameda planispirala, ie un di fossii plu cunesciui dla Dolomites: chësc fossil ti dà l inuem ala furmazion de Bellerophon y desmostra l unì adalerch definitif dl mer ala fin dl tëmp dl Perm. Pra chësc ejempler ie l snech assozià cun n gran Tainoceras, n cefalopod antenat dl Nautilus da ncuei. I truep microfossii (alghes de ciauc y foraminiferes) testemunieia la gran richëza de vita che fova puech dan la gran crisa biologica.

Chësc pësc fossilisà ie unich. De gra ala nrescida di microfossii tl sas àn pudù l daté tl tëmp ntëur l lim Perm-Trias (dan zirca 252 milions de ani), n mumënt dla storia dla Tiera scialdi critich, canche la vita manaciova de murì ora. L Archeolepidotus fej pert dla grupa di Parasemionotides, che vivova bele tl tëmp dl Perm aut y che se à svilupà dassënn tl Trias bas. Ora de chësta sort iel pona nasciù la majera pert di pësc de aldidancuei.

Na piedia tl sablon tume che ie ncuei deventà sas, l'Arenaria de Gherdëina, ie chël che ie restà di Pareiasaures tla Dolomites. I fova de gran retii primitifs tóc che magiova fueia ti bòsc daujin ai flusc d'ega. Pudessan nce dì che i fova a na cërta maniera la "vaces" dl tëmp dl Perm, scebën che messon tenì a mënt che ntlëuta ne fovel mo deguna ierba, ma mé felesc y d'autra plantes, coche l lën da odla Ortiseia.

Ortiseia leonardii fova n gran lën da odla semient al'araucaries de al didancuei tl'America dl sud. L chersciova dlongia i ruves che traversova na planadura aluvionela mez suta, de chëla che l sas cueciun dl'Arenaria de Gherdëina ie ncuei na testemunianza. I fossii che se à mantenì miec vën dal raion de Urtijëi, y dal inuem de chësc luech vëniel nce a se l dé l inuem dla sort. Chisc fossii lascia pensé che chësta planta chersciova te de pitli bòsc, te chëi che l vivova na gran cumpëida de tieres trac adalerch dala prejënza dl'ega.