Skip to main content

"Granda ie la forza dla memoria che sta ti luesc." (da Cicero)

Zusatzinformation
ca. 500-1.500 n.Chr.
Sortierung
90

Dessënies cun sanghin (crëida cuecena) de Bierjun

La majon da durmì ie unida frabicheda pro pra l luech da paur Bierjun de Sureghes, che ie urmei unì zarà ju defin. Permò analises cun raies-UV à descurì l sucrët: l ie unit a lum dessënies fac cun sanghin de szenes dla pascion de Gejù, dla ciampana che vën trata su tl ciampanil dla dlieja da Bula y de na ciacia ala lores. I dessënies fac cun l sanghin ie na testemunianza rera dla religiosità tla vita di paures dan l 1500. N patron dl mesc fova tl 17ejim secul prevost dla dlieja da Bula che ie dedicheda a San Lenert. 

Mëune

La cësa dl mëune sota la dlieja da Sacun ie n gran mesc da na frabica sëula che ie documentà dal 1453 y che se à mantenì te si forma uriginela gotica. L ie for mo pert dl avëi dla dlieja. L'abitazion cun n ciulé y doi partimënc ie sun la pert a ost dla frabica. L tublà cun ntëurvia n palancin cëla de viers dl vest. Sun l tram sëura la ntreda iel depënt doi beches che se cëla, les ie l simbol dl cërtl dl ann cun si pruzesc de trasfurmazion dla vegetazion.

Chësc post fej pert dla jita "I mejes plu vedli sa Sacun".

Trëbe

La pitla cësa da paur cun si mureda smauteda dl tert gotich y la decurazion di ciantons cun chedri cueceni ie te si nujel dl 14ejim y 15ejim secul. Da si cësa de nasciuda Trëbe à i fredesc Christian, Bartolomäus, Dominik y Anton Trebinger giapà si inuem. I se fej cunëscer tl 17ejim secul cun si lëures per dliejes dl Südtirol y coche pionieres dla furmazion tla scultura y tla costruzion de auteresc. Tl partimënt basite de Trëbe iel mo ncueicundì na berstot da scultëur.

Peza

L nujel uriginel dla cësa d'abitazion dl luech a pèr va de reviers, aldò de analises dendrocronologiches, al 1249. La frabica à na basa mureda, na ntreda al ciulé tl ost y dessëura n piguel, uel dì n partimënt de lën spurjënt. La frabica sota defendura dla Sëurantendënza per i Bëns culturei ie spartida tamez ju, la ie bele da n pez dejabiteda ma l luech vën mo laurà. La pert tl vest dla frabica ie unida cumpreda dal chemun de Urtijëi coche arpejon architetonica de mpurtanza.

Cudan

L luech a pèr vën nunzià per l prim iede dl 1406. Si cësa d'abitazion duta de mur ie unida ressaneda ejemplermënter. Dal pont de ududa dla proprietà ie la frabica dala colm ju n partida. Aldò dla spartizion iel doi tublei uriginei che se à mantenì y che ie frabichei ala maniera dl "blockbau" sun doi bases de mur y cun n bel palancin ntëurvia che univa nuzà per fé madurì do la manes de blava. L tublà plu tl vest ie plu vedl. Si nujel de costruzion ie dl 1428/30.

Fëur

L luech Fëur sun Furnes ie un di mejes plu vedli de Gherdëina. La frabica sota defendura dla Sëurantendënza per i Bëns culturei fova n iede n mesc a pèr y vën ncuei nuzà sciche medel da mont. L sussot dla stua dala forma a doi eles dl 15ejim secul ie un di plu vedli de dut l raion dl Tirol. La cësa y la stua fova n motif che l moler Josef Moroder Lusenberg ova scialdi gën y che l tulova ca dantaldut per si studies di linëusc y culëures.

Cësanueva

Chësc mesc a pèr frabicà n pert tl rone à n nujel uriginel che va de reviers al '400. La frabica d'abitazion da ncuei ie bonamënter unida frabicheda ora al scumenciamënt dl 20ejim secul. Tl mesc dla familia de Joseph Insam univel per generazions fat popes, ciavei y figures dla cripl muvibles particuleres de lën turnà che univa espurtedes te duta l'Europa. Ntan la doi vieres ie la produzion unida amplieda a proteses ortopediches per mans y piesc per saudëies splaiei.

Vedla dlieja de pluania de San Durich sun curtina

I vesculi de Augsburg ova metù su n prim zënter de paesc ntëur la vedla dlieja de San Durich. Chësta prima dlieja de pluania che fova nluegeda sun curtina vën nunzieda per l prim iede dl 1342, ma la ie scialdi plu vedla. Ti ani 1790 ie la frabica che manaciova de tumé nsëuralauter unida zareda ju y nsci an fat su na dlieja de pluania nueva danter i mejes de Pana y Ortiseit, ulache l fova n segondo zënter de paesc. Ala fin dl 18ejim secul ie i doi nujei dl paesc chersciui adum - coche testemunià dal inuem dl paesc da ncuei "Urtijëi/Ortisei/Sankt Ulrich".

Sedim dl ciastel Stetteneck

Dl ciastel de Stetteneck ne iel restà belau nia. Permò tl 2000 à giavedes archeologiches abinà ora si luegia nia dalonc dala dlieja da Sacun, sëura Pincan. L ciastel di seniëures de Stetteneck ie sta de mpurtanza per la storia dl nridlamënt de Gherdëina ajache te si cuntest iel unì crià mejes nueves sa Sacun per l sustentamënt di abitanc. Tl 14ejim secul ie la slata di seniëures de Stetteneck unida marginaliseda, bonamënter per rejons politiches.

Sedim dl ciastel de Val

L ciastel de Val di seniëures de Wolkenstein, che ie ncuei n sedim, fova n ciastel sota l crëp de Stevia ala ntreda de Val (perchël ciastel de Val). Tlo fovel n iede nia dalonc l un dal auter doi ciastiei per la fortificazion dl Troi Paian. L ciastel che n vëij mo ncuei ie unì frabicà ntëur l 1200 y ie plu tert po unì sëurantëut da Meinhard II, che l à auzà a sënta de sunieria doteda de bëns. Do l 1370 ie l ciastel deventà sënta dla familia de Wolkenstein.